Chmiel zwyczajny ( Humulus lupulus )

Nazwa „lupulus” wywodzi się ze starożytnego Rzymu, a dokładniej z wiary jego mieszkańców w to, że długie i cienkie pędy Chmielu oplatają drzewa i duszą je tak jak wilk dusi swoją ofiarę.

Tak jak i uprawiana już przez nas Konopia siewna, Chmiel należy również do rodziny Konopiowatych ( Cannabaceae ).

Chmiel, naturalnie rośnie głównie w lasach liściastych oraz zaroślach.

Jest rośliną wieloletnią, co oznacza. że co roku na jesień jego część nadziemna obumiera, natomiast na wiosnę odrasta z podziemnych kłączy.

Jego pędy z łatwością pną się po wszelkich przeszkodach i co ciekawe kręcą się zawsze w prawą stronę.

W uprawach potrafi osiągać wysokość nawet 12 m.

Jest rośliną dwupienną, co znaczy, że kwiaty męskie i żeńskie występują na osobnych roślinach.

Żeńskie kwiaty są krótsze, stożkowe, składają się z przylistków dzięki, którym przypominają szyszki drzew iglastych. Dlatego też żeńskie kwiaty Chmielu potocznie nazywa się szyszkami.

Na nich znajdują się żółte włoski gruczołowe, które wydzielają substancję żywiczną zwaną lupuliną.

Chmiel najczęściej kojarzony jest z piwem, w końcu niezbędny jest do uzyskania jego charakterystycznej goryczki i zapachu. Jest to zdecydowanie najbardziej znana jego zaleta, jednak niejedyna.

Do celów piwowarskich przeznaczone jest około 97% światowej produkcji chmielu. Ponad 60% obszaru uprawy znajduje się w Niemczech (Hallertau, środkowa Bawaria) i USA ( Waszyngton, Oregon i Idaho ). W Polsce uprawa chmielu jest skoncentrowana w rejonie lubelskim, wielkopolskim (Nowy Tomyśl) oraz opolskim (Nysa).

Do otrzymania 0,5 litra piwa potrzeba jednej szyszki chmielowej.

Szyszki dodawane są pod koniec procesu warzenia piwa, co ma zapobiec utracie składników lotnych.

Początkowo Chmiel był rośliną dziko rosnącą.

W Europie jego uprawę rozpoczęto w IX wieku na terenie Niemiec.

Wówczas to wykorzystywano go jako alternatywę dla woskownicy europejskiej (Myrica gale), która to w średniowiecznej Europie była głównym składnikiem piwa.

W XVIII wieku Chmiel zastąpił woskownicę całkowicie.

Już w IV w. p.n.e. Arystoteles zalecał piwo jako środek nasenny.

W I w. n.e. Pliniusz Starszy pisał o wykorzystywaniu młodych pędów chmielu jako warzywa, natomiast piwa do pielęgnacji twarzy i ciała.

Ponadto chmiel był wykorzystywany do produkcji: brązowego barwnika (z liści i kwiatów), przypraw, tkanin i papieru (z włóknistych łodyg), perfum, kremów czy balsamów.

Chmiel ma bardzo długą historię stosowania go w medycynie.

Był używany przez starożytnych lekarzy do leczenia trądu, nieprzyjemnego zapachu stóp, zaparć oraz do oczyszczania krwi.

Używano go jako łagodnego środka uspokajającego w leczeniu bezsenności, niepokoju, bólu głowy, bólu zębów, uszu, a także na poprawę apetytu.

Ciepłe okłady z chmielu stosowano w zapaleniu płuc. Wśród duchowieństwa stosowano go jako środek zmniejszający popęd płciowy.

Alkoholowe ekstrakty chmielu były z sukcesem klinicznie stosowane w Chinach w leczeniu trądu, gruźlicy płuc, a nawet ostrej czerwonki bakteryjnej.

Surowcem leczniczym Chmielu są kwiatostany żeńskie zbierane w początkowej fazie kwitnienia rośliny oraz włoski gruczołowe pozyskane z wysuszonych szyszek. Dojrzałe żeńskie kwiatostany są bogate w:

– kwasy goryczowe: humulon, kohumulon, adhumulon, prehumulon, posthumulon, lupulon, kolupulon, adlupulon, prelupulon, postlupulon oraz ich pochodne: metylobutenol,

-terpeny,

-glikozydy flawonolowe: rutyna, kempferol, kwercytyna, kwercytryna,

-katechiny: galusan katechiny, galusan epikatechiny,

-kwasy fenolowe: kwas chlorogenowy, kawowy,

-garbniki: hopanon,

-chalkony: ksantohumol i dezmetyloksantohumol, izoksantohumol, 8-prenylonaryngenina.

Głównymi składnikami olejku eterycznego są: monoterpeny jak mircen i seskwiterpeny takie jak: humulen, β-kariofilen, farnezen.

Ksantohumol wykazuje silne działanie przeciwutleniające, silniejsze nawet od witaminy E i C.

Lupulony i ksantohumol wykazują silną aktywność przeciwbakteryjną wykorzystywaną szczególnie w terapii trądzikowej, porównywalną do powszechnie stosowanych w tym przypadku antybiotyków: erytromycyny i klindamycyny.

Za działanie uspokajające odpowiedzialne są frakcje zawierające α- i β-kwasy, w tym metylobutenol, a także olejek eteryczny.

Za polepszające jakość snu: olejek eteryczny, kwas izowalerianowy, garbniki i gorycze.

Chmiel znajduje zastosowanie w łagodzeniu objawów stresu, lęków i bezsenności.

Właściwości uspokajające Chmiel wykazuje poprzez hamowanie aktywności kory mózgowej, zmniejszenie pobudliwości niektórych ośrodków w rdzeniu przedłużonym i kręgowym, a także utrudniając przenoszenie bodźców do mózgu.

Wpływa na poziom serotoniny i melatoniny, co ma wpływ na rytm dobowy,

Dzięki obecności 8-prenylonaryngeniny, wykazuje działanie estrogenne. A to z kolei znajduje zastosowanie w leczeniu dolegliwości towarzyszących menopauzie, takich jak: uderzenia gorąca, depresja i lęk.

Chmiel wykazuje również działanie moczopędne, rozkurczowe, przeciwbólowe oraz wzmacniające.

Zalecany jest w nadpobudliwości seksualnej, nerwicach seksualnych, zatrzymaniu menstruacji czy nieregularnym miesiączkowaniu.

Stosuje się go w leczeniu dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takich jak wzdęcia, niestrawność, niedokwaśność, nadmierna fermentacja oraz nieżyty żołądka i jelit.

Odwary z szyszek mogą być wykorzystywane do kąpieli dla reumatyków, a także jako okłady w stanach zapalnych skóry i trudno gojących się ranach.

Także piwo i surowce browarnicze oprócz wykorzystania spożywczego zaczynają być szerzej wykorzystywane w pielęgnacji skóry. Popularność zyskują kąpiele piwne.

W medycynie ludowej chmiel bywa stosowany na pobudzenie apetytu, poprawę przemiany

materii i przeciwbiegunkowo.

Chmiel znajduje również zastosowanie w gastronomi. Jest wykorzystywany do sałatek oraz zup. Młode pędy chmielu przygotowuje się jak szparagi, a potrawa ta jest szczególnie popularna na terenie Belgii czy Francji.

Popularność zyskuje przyprawianie mięs chmielem.